Muziek en Taal
Door Fienie Gerekink

Wat hebben muziek en taal met elkaar te maken? Onderzoek naar en behandeling van mensen met afasie laat zien dat er een relatie is. Wat voor relatie dat is en hoe die interactie werkt, daar zijn de wetenschappers (neurologen, taal- en muziekwetenschappers) het nog niet over eens. Maar er is genoeg bekend om voor sommige vormen van afasie muziektherapie te adviseren.



Muziek kun je, net als taal, zien als een communicatiesysteem. Door middel van klanken kun je de ander bereiken en door manipulatie van die klanken (maat, ritme, toonhoogte, sterkte, herhaling e.d.) kun je verschillende boodschappen maken en je boodschap "kleuren" met bijvoorbeeld emoties. Ook taal werkt met deze elementen. Een zin heeft een melodielijn die betekenis geeft en er zijn zelfs talen (bijv. Chinees) waarbij de toonhoogte aan een woord zijn betekenis geeft.
Algemeen gangbaar is de theorie, dat in de loop van de evolutie de mens echt "mens" werd door taal te gaan gebruiken. Klopt dit wel? Communiceerden de allereerste mensachtigen niet meer op een muzikale manier (klanken, ritme) voordat taal ontstond? Baby's worden geboren met een absoluut gehoor, "babytaal" is veel muzikaler dan de gewone taal die het kind zich later eigen maakt. De mens raakt in zijn ontwikkeling in een door taal overheerste omgeving een bepaalde aangeboren muzikaliteit kwijt (1).

Afasie en amusia
Wat gebeurt er als je door een hersenbeschadiging afasie oploopt? Je spraakvermogen is aangetast. Dat varieert van helemaal niet meer kunnen praten (globale afasie) tot onzinwoorden zeggen, tot "niet meer goed uit je woorden kunnen komen". Zo heb ik bijvoorbeeld een meneer gekend die alleen nog maar "ja ja" kon zeggen. Zoveel vormen van hersenbeschadiging er zijn, zoveel vormen van afasie zijn er. Op de een of andere manier zijn de verbindingslijnen tussen het denken en het verwoorden van die gedachten verbroken. En, zoals eerder al is genoemd, het vermogen tot communicatie is essentieel voor je mens zijn. Dus wat een frustratie als je dat niet meer kunt!
En hoe zit het dan met je muzikale vermogens, dat andere communicatiesysteem waar je je mens zijn aan ontleent? Hersenonderzoek heeft laten zien dat muziek geen afgeleide is van het taalvermogen, maar een (deels) apart werkend systeem is, dat op verschillende plekken in de hersenen is gesitueerd. Zoals te verwachten is ritme te vinden in het cerebellum of kleine hersenen, waar ook de motoriek zetelt (maar niet uitsluitend). Gevoel voor toonhoogte zetelt in de temporaalkwab. En in het gebied van Broca, het taalcentrum voor zinsbouw e.d. is ook sprake van activiteit als het gaat om muzikale syntaxis. Verrassend is dat er soms sprake is van verschillen in actieve hersengebieden tussen met muziek geconfronteerde beroeps- en ongeschoolde testpersonen.
Een hersenbeschadiging kan ook leiden tot "amusia". En dat varieert dan weer van "globale amusia" (muziek wordt alleen nog maar waargenomen als lawaai) tot amusia op specifieke onderdelen, bijv. ritme of toonhoogte. Naar amusia is tot nu toe veel minder onderzoek gedaan dan naar afasie. De relatie tussen afasie en amusia is complex. Ook dat vraagt nog veel onderzoek. Dat kan ons veel leren over waar taal en muziek elkaar overlappen in de hersenen en waar ze los van elkaar staan.
Een persoon met amusia hoeft geen afasie te hebben en omgekeerd. Soms heeft iemand een beschadiging opgelopen van een hersengebied dat zowel muziek- als taalvermogen betreft. Hij kan bijvoorbeeld geen melodieën meer herkennen en spreekt ook "toonloos". Zon persoon hoort dan ook geen verschil meer tussen vragende en bevestigende zinnen. Daarentegen kan de meneer met zijn zeer beperkte vocabulaire van "jaja" heel geanimeerde gesprekken voeren en zong hij de sterren van de hemel ..
Muzikale boodschappen zijn "holistisch", dwz. een geheel van klanken die samen één betekenis hebben. Dat in tegenstelling tot taal: een zin bestaat uit een reeks woorden die je naar believen kunt organiseren zodat ze steeds een andere betekenis krijgen. Dat verklaart waarom iemand die afasie heeft niet meer kan praten (hij kan die woorden niet meer organiseren) maar nog wel een lied kan zingen: hij heeft de muziek nog "als een pakketje" in zijn hoofd zitten. Vraag hem dan ook niet om een andere tekst op het lied te zingen of dezelfde tekst met een andere melodie!

Behandeling van Afasie
Muziektherapeute Jennifer Zantopp, afgestudeerd op dit onderwerp (2), onderscheidt drie insteekpunten voor muziektherapie in de behandeling van afasie:

Reactivering
Direct na de hersenbloeding proberen om zo mogelijk de spraakfunctie weer op gang te brengen. Dat kan door het mee neuriën van bekende liederen. Bij voorkeur in groepsverband zodat de patiënt meegaat in het groepsgebeuren, weinig druk ervaart en de ruimte heeft e.e.a uit te proberen. Zo kan de patiënt op een ontspannen manier zijn stem terugvinden.

Reorganisatie
Proberen om de spraakfuncties opnieuw aan te leren met als uitgangspunt, dat de hersenen in staat zijn deze functies van het beschadigde deel over te nemen. Dit kan met een speciaal ontwikkeld trainingsprogramma dat zinnen, woorden en uitdrukkingen koppelt aan een eigen melodie. Zo is de methode MIT (Melodic Intonation Therapy) ontwikkeld.

Compensatie
Als het niet lukt om met reactivering en reorganisatie de spraak genoegzaam op gang te brengen moet er naar alternatieven gezocht worden om de patiënt te laten communiceren: lichaamstaal, speciale woordenboeken e.d. Muziektherapie kan ingeschakeld worden om: de stem expressiever te maken; een alternatieve vorm van communicatie op gang te brengen door gezamenlijk muziek te maken; en de mogelijkheid te bieden tot uiting van emoties.

SMTA
Voortbordurend op de Melodic Intonation Therapy hebben de vakgroepen logopedie en muziektherapie van Revalidatie Friesland het behandelprogramma "Speech-Music Therapy for Aphasia" (SMTA) ontwikkeld (3). Het uitgangspunt van deze combinatiebehandeling is de gedachte dat muziek (met name melodie en ritme) het spreken kan ondersteunen en stimuleren.

SMTA bestaat uit twee behandellijnen die gelijktijdig plaatsvinden en met elkaar verweven zijn:
- de eerste behandellijn is de opbouw van logopedische principes op klank- woord- en zinsniveau
- de tweede behandellijn is de muziektherapeutische opbouw om van zingen via ritmisch spreken tot spreken te komen.

En zo zijn we weer terug bij de vraagstelling van dit artikel: staat muziek aan de basis van het menselijk communiceren en wat is de relatie met taal?



(1) Ik hoop hier in een volgend artikel nog uitgebreid op terug te komen n.a.v. het fascinerende en zeer leesbare boek "The singing Neanderthals: the origin of music, language, mind and body" van Steven Mithen. ISBN 0-297-643173

(2) Jennifer Zantopp is afgestudeerd aan de Saxion Hogeschool in Enschede en werkt nu als muziektherapeute in verpleeg- en reactiveringcentrum DrieMaasStede te Schiedam. Haar scriptie kun je downloaden van haar website:
www.zantopp.de/jennifer. Een samenvatting van haar scriptie vind je in het "Tijdschrift voor creatieve therapie" (2005,1)

(3) Muziektherapeute Madeleen de Bruijn geeft op de bijzondere dag "Aan Tonen" op 7 april aanstaande een workshop over SMTA.
Het behandelprogramma (boek en DVD) kost 100 en is te bestellen bij Revalidatie Friesland. Telefonisch (0512 389494) of via de website (
www.revalidatie-friesland.nl)

Reageren? Bel (020 6120699) of mail (
fieniegerekink@hetnet.nl)